Historia Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi

Wydział Biologii i Nauk o Ziemi UJ rozpoczął działalność w 1951 r. Decyzja ministerialna o jego utworzeniu zapadła w 1952 r. (Zarządzenie Ministra Szkolnictwa Wyższego z dnia 11 lutego 1952 r., wprowadzone w życie z wcześniejszą datą 1 września 1951 r., Monitor Polski, 3 III 1952, Nr A-18, poz. 221). Rozwijające się w jego obrębie nauki przyrodnicze – biologia, geografia i geologia, nauki o środowisku oraz biologia molekularna, która usamodzielniła się w 2002 r. tworząc osobny wydział, ukształtowały się w ciągu wielu wieków historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Poniżej przedstawiono zarys głównych etapów rozwoju nauk przyrodniczych.

Początki nauk przyrodniczych w Akademii Krakowskiej (XV–XVIII w.)

Uniwersytet Jagielloński należy do najstarszych ośrodków rozwoju nauk przy rodniczych. Elementy wiedzy o środowisku geograficznym oraz świecie roślin, zwie rząt i minerałów wykładano w krakowskiej Alma Mater w XV w. na wydziałach filozoficznym oraz lekarskim. Na tym ostatnim istniała od 1609 r. katedra botaniki lekarskiej, ufundowana w 1602 r. przez Jana Zemełkę. Reforma uczelni przeprowadzona w czasach oświecenia przez Hugona Kołłątaja wprowadziła na szeroką skalę do badań i edukacji metody empiryczne. Kluczową rolę odegrało utworzenie w 1780 r. Katedry Chemii i Historii Naturalnej (tzn. che mii, botaniki, zoologii i mineralogii) – czynnej od 1783 r. jednostki macierzystej dla wielu dyscyplin. Powołano też jej zakłady pomocnicze: Ogród Botaniczny (utwo rzony w 1783 r., obecnie najstarszy w Polsce) oraz Gabinet Historii Naturalnej, który dał początek dzisiejszym uniwersyteckim muzeom: botanicznemu, geologicz nemu i zoologicznemu.

Rozwój organizacji badań do 1951 r.

Utrata niepodległości przez Polskę i wcielenie uczelni w ramy austriackiego sy stemu edukacyjnego stały się przyczyną kilkukrotnych zmian zakresu badań katedry chemii i historii naturalnej. Postępujący w XIX w. rozwój nauki znalazł odbicie w usamodzielnieniu się wielu dyscyplin. Powstały katedry: Mineralogii i Jeognozji (1811), Botaniki (1847), Geografii (1849) oraz Zoologii i Anatomii Porównawczej (1850). Większość zakładów przyrodniczych znalazła się po 1850 r. na Wydziale Filozoficznym. Rewolucja w biologii, jaka dokonała się dzięki sformułowaniu te orii ewolucji oraz rozwój nauk o Ziemi w drugiej połowie XIX i na początku XX w. znalazły wyraz w dalszej specjalizacji badań. Utworzono nowe katedry: Anato mii i Fizjologii Roślin (1875), Anatomii Porównawczej (1892), Chemii Rolniczej (1891), Antropologii (1908), a także Gabinet Geologiczny (1886) i Pracownię Pa leontologiczną (1912). W 1913 r. dawna katedra botaniki, wzbogacona o labora torium i nowe zbiory zyskała status Instytutu Botanicznego. W 1918 r. utworzono nowoczesne studium geograficzne – Instytut Geograficzny (od 1920 r. w osobnym budynku). W 1945 r. wydzielono z Wydziału Filozoficznego Wydział Matema tyczno-Przyrodniczy (formalnie powołany rozporządzeniem Ministerstwa Oświaty z1946r.).

Wydział Biologii i Nauk o Ziemi (od 1951/1952 r.)

Wydział Biologii i Nauk o Ziemi UJ powstał na podstawie zarządzenia Mini sterstwa Szkolnictwa Wyższego z 11 lutego 1952 r. o podziale Wydziału Matema tyczno-Przyrodniczego. W praktyce rozpoczął działalność już w 1951 r. W czasie reformy organizacyjnej UJ przeprowadzonej w latach 1951–1952 dawne katedry połączono w Zespoły Katedr, które w następnych latach uległy przekształceniu w instytuty działające do dzisiejszego dnia. Trzy najstarsze to: Instytut Botaniczny (1913r., od 1970 r. – Instytut Botaniki), Instytut Geografii (1918 r., od 2000 r. – Geografii i Gospodarki Przestrzennej) oraz Instytut Zoologii (1963). W 1970 r. powstał Instytut Biologii Molekularnej (nazwany później im. Jana Zurzyckiego), w 1972 r. – Instytut Nauk Geologicznych, w 1977 r. – Instytut Biologii Środowi skowej (od 1999 r. – Nauk o Środowisku). W 2002 r. Instytut Biologii Molekularnej im. J. Zurzyckiego został odłączony od Wydziału BiNoZ i przekształcony w Wydział Biotechnologii, który w 2006 r. zmienił nazwę na Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii UJ.

Osiągnięcia przeszłości

Rezultatem działalności wielu pokoleń przyrodników Uniwersytetu Jagielloń skiego było odkrycie faktów naukowych różnej rangi, sformułowanie nowych idei i koncepcji, pionierskich metod i po raz pierwszy zarysowanych kierunków badaw czych. Jako badacze dalekich regionów, mierzący swoje siły z dzikością przyrody i trudnościami jej eksploracji, zasłynęli Marian Raciborski oraz Michał Siedlecki, prowadzący studia nad tropikalną florą i fauną Jawy, biogeografowie Antoni Reh man i Jan Kornaś, zasłużeni w studiach nad florą i roślinnością Afryki, Mieczysław Klimaszewski i Zdzisław Czeppe – szeroko znani z pionierskich badań geomorfo logicznych i glacjologicznych Spitsbergenu. Byli też prekursorzy nowych dyscyplin w skali światowej: antropologii – Izydor Kopernicki, biochemii – Leon Marchlewski, genetyki – Edward Janczewski, fizjologii roślin – Emil Godlewski senior, ichtiologii – Maksymilian Siła-Nowicki, mikropaleontologii stosowanej – Józef Grzybowski, zoopsychologii – Tadeusz Garbowski.

Wyjaśnienie niektórych zjawisk, kluczowych dla rozwoju nauki, przyniosło sławę ich odkrywcom, jak np. Emilowi Godlewskiemu juniorowi – poznanie szczegółów zapłodnienia u różnych grup zwierząt, a także regeneracji i sztucznego dzieworódz twa, Marianowi Książkiewiczowi – studia nad sedymentacją utworów fliszowych, Michałowi Siedleckiemu – opisanie cyklów rozwojowych pierwotniaków: gregaryn i ziarniaków (co przyczyniło się do wyjaśnienia rozwoju zarodźca malarii), Marii Skalińskiej – studia nad gatunkami roślin z rodzaju Aquilegia i ich mieszańcami, rzucające światło na genetyczne podstawy specjacji, Janowi Zurzyckiemu – badania nad rolą i umiejscowieniem fotoreceptorów w procesie fotosyntezy. Przedstawiciele najstarszych, „klasycznych" dyscyplin, tzn. systematycy, floryści i fauniści, odkryli i opisali wiele tysięcy nowych gatunków roślin i zwierząt, jak np. czołowy arachno log swoich czasów (przełomu XIX/XX w.) Władysław Kulczyński, Bogumił Pawłow ski, zaliczany w XX w. do najlepszych znawców górskiej flory Europy, czy Stanisław Smreczyński, morfolog owadów uznawany za najlepszego znawcę światowej fauny ryjkowców. Kilkaset nowych gatunków kopalnych opisali paleobotanicy i paleo zoologowie.

Nie sposób przecenić roli Uniwersytetu Jagiellońskiego w badaniach przyrody ojczystej. W okresie zaborów uczeni z krakowskiej wszechnicy uznawali poznawanie naukowe rodzinnego kraju za swój patriotyczny obowiązek. Dzięki ich staraniom ukazały się wielkie syntetyczne opracowania zespołowe, jak: Flora polska, Szata roślinna Polski, Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, Fauna Polski, Atlas geologiczny Galicji oraz atlasy geograficzne Polski w różnych ujęciach. Dzie dziną jednoczącą przyrodników wszystkich dziedzin była i jest ochrona przyrody. Zapoczątkowali ją w naszym kraju m.in.: Maksymilian Siła-Nowicki, Marian Raci borski, Michał Siedlecki, Władysław Szafer, zasłużeni również w skali światowej.

W rozwoju dyscyplin przyrodniczych w Uniwersytecie Jagiellońskim dużą rolę odegrały wielopokoleniowe szkoły naukowe, z których niektóre działają do dzisiej szego dnia. Pod kierunkiem profesorów – „mistrzów" pracowali tutaj i pracują twór czo po dziś dzień nowe pokolenia młodych uczonych. Najstarszy rodowód mają powstałe w latach 60. XIX w. – krakowska szkoła faunistyczna Maksymiliana Siła- Nowickiego oraz krakowska szkoła geobotaniczna, zapoczątkowana przez Ignacego Rafała Czerwiakowskiego, rozwinięta przez Mariana Raciborskiego, Władysława Szafera i jego następców. W XX w. zainicjowano m.in.: krakowską szkołę geograficz ną (krakowską szkołę geomorfologii) Ludomira Sawickiego, Jerzego Smoleńskiego oraz Mieczysława Klimaszewskiego, krakowską szkołę cytogenetyki i embriologii ro ślin Marii Skalińskiej, krakowską szkołę fotofizjologiczną Franciszka Górskiego oraz Jana Zurzyckiego, polską szkołę sedymentologii Mariana Książkiewicza, a także kra kowską szkołę ekologii fizjologicznej i ekosystemowej Władysława Grodzińskiego.

Dziedzictwo przeszłości wyrażające się m.in. bogactwem zbiorów, specjalistycznej literatury z różnych epok, tradycją nauczania na wysokim poziomie naukowym, jest bezcennym potencjałem, z którego korzystają pracownicy i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Dziekani Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UJ

Dziekan Lata
Stanisław Smreczyński (1899–1975) 1951/1952–1955/1956
Franciszek Górski (1897–1989) 1956/1957–1957/1958
Antoni Gaweł (1901–1989) 1958/1959–1961/1962
Marian Książkiewicz (1906–1981) 1962/1963–1963/1964
Antoni Wrzosek (1908–1983) 1964/1965–1968/1969
Adam Kulczycki (1906–1984) 1969/1970–1971/1972
Mieczysław Hess(1931–1993) 1972/1973–1974/1975
Józef Surowiak 1975/1976–1980/1981
Halina Krzanowska (1926–2004) 1981/1982–1986/1987
Czesław Jura 1987/1988–1992/1993
Antoni Jackowski 1993/1994–1998/1999
Szczepan Biliński 1999/2000–2004/2005
Kazimierz Krzemień 2005/2006–2011/2012
Małgorzata Kruczek od 2012/2013

Prodziekani Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UJ

Prodziekan Lata
vacat 1951/1952
Mieczysław Klimaszewski (1908–1995) 1952/1953
Zygmunt Grodziński (1896–1982) 1953/1954–1955/1956
Antoni Gaweł (1901–1989) 1956/1957–1957/1958
Józef Fudakowski (1893–1969) 1958/1959–1961/1962
Jan Zurzycki (1925–1984) 1962/1963–1963/1964
Jadwiga Dyakowska (1905–1992) 1964/1965–1965/1966
Eugenia Pogan 1966/1967–1968/1969
Mieczysław Hess (1931–1993) 1969/1970–1971/1972
Józef Surowiak 1972/1973–1974/1975
Andrzej Radomski (1929–2007) 1975/1976–1977/1978
Stanisław Geroch (1920–1995) 1978/1979–1980/1981
Andrzej Radomski 1981/1982–1983/1984

 

Prodziekan ds. studenckich kierunku biologia Prodziekan ds. studenckich kierunku geografia i geologia LATA
Anna Krzysztofowicz (1925–2006) Andrzej Radomski 1984/1985–1986/1987
Andrzej Klein Antoni Jackowski 1987/1988–1989/1990
Lesław Przywara (1943–2004) Elżbieta Morycowa 1990/1991–1992/1993

 

Prodziekan ds. studenckich Prodziekan ds. finansowych LATA
Lesław Przywara Nestor Oszczypko 1993/1994–1995/1996
Lucyna Witalińska Nestor Oszczypko 1996/1997–1998/1999
Małgorzata Kruczek Kazimierz Krzemień 1999/2000–2004/2005
Elżbieta Haduch Marek Michalik 2005/2006–2011/2012
Anna Pecio Bolesław Domański od 2012/2013